დელტა
ბლოგი
იარაღი თანამგზავრული დამიზნებით
გამოქვეყნების თარიღი:
17/01/2017

თანამედროვე ომები ზუსტი ნავიგაციისა და კოორდინატების განსაზღვრის გარეშე წარმოუდგენელია. საბრძოლო მოქმედებისას, როგორც საკუთარი ასევე მოწინააღმდეგის ზუსტი ადგილმდებარეობის განსაზღვარა ძალზე მნივნელოვანია. ზურგში თუ მოწინავე პოზიციაზე მყოფი ჯარისკაცებისგან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე მოქმედებს არტილერია და ავიაცია. ხდება ტაქტიკური თუ ფრთოსანი რაკეტების გასროლა.

დღეს, როდესაც მაღალი სიზუსტის იარაღის გამოყენების მოცულობა იზრდება, ამ ინფორმაციის სისწორეს გადამწვეტი მნიშვნელობა აქვს.
ნავიგაციის და მიზნის მითეთების საშუალებებმა განვითარების დიდი გზა გაიარეს. დრო როდესაც ჯარისკაცები მხოლოდ კომპასის და რუკის იმედზე იყვნენ, გავიდა. უმჯობესდებოდა მართვადი იარაღის დამიზნების საშუალებებიც. გარკვეული ინტერვალით ერთმანეთს _ რადიო, სადენური, ლაზერული, ტელევიზიური, სითბური მეთოდები ენაცვლებოდნენ.
თანამედროვე ტექნოლოგიების წყალობით დღეს საკუთარი და მოწინააღმდეგის კოორდინატების განსაზღვა და მაღალი სიზუსტის იარაღის დამიზნებაც, ერთიანი _ თანაგზავრული ნავიგაციის გამოყენებით შეიძლება.
გლობალური პოზიციონირების სისტემის აღმნიშვნელი აბრევიატურა GPS ყველასთვის ცნობილია. უკანასკნელი 5-10 წლის განმავლობაში ის სამოქალაქო მოსახლეობის ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი გახდა.

GPSsheiaragebafotoebi (8)

GPS თანამგზავრების ორბიტები ისეა შერჩეული, რომ პლანეტის ნებისმიერი წერტილიდან, მიმღები მოწყობილობა მინიმუმ 4 თანამგზავრს ხედავს.

GPS-ის სამხედრო ნარსახეობას (M კოდი) ეფუძნება ფრთოსანი რაკეტების, მაღალი სიზუსტის ბომბებისა და საარტილერიო ჭურვების გამოყენება. კავშირის ამ სახეობას ეყრდნობა საბრძოლო სამძებრო-სამაშველო ჯგუფების რადიოსადგურები და ჯარისკაცის ინდივიდუალური საშუალებების დიდი ნომენკლატურა.
თანამგზავრული ნავიგაციის ისტორია სათავეს 1957 წლის 4 ოქტომბერს იღებს. სსრკ-ს მიერ ორბიტაზე გაშვებული პირველი ხელოვნური თანამგზავრი, ამ უმნიშვნელოვანესი ტექნოლოგიის ისტორიაში გადადგმული პირველი ნაბიჯი იყო.
საბჭოურ თანამგზავრზე დაკვირვებისას ამერიკელმა მეცნიერებმა რიჩარდ ქეშნერის ხელმძღვანელობით აღმოაჩინეს, რომ გადაცემული სიგნალების სიხშირე თანამგზავრის მოახლოებასთან ერთად იზრდებოდა და დაცილებას მცირდებოდა. მეცნიერებს შესანიშნავი აზრი დაებადათ. დედამიწიდან თანამგზავრის გაცილება გამოსხივებული რადიოსიგნალების სიხშირის გაზომვით და პირიქით _ დედამიწაზე მიმღები მოწყობილობების ადგილმდებარეობის დადგენა, თანამგზავრამდე მანძილის გაზომვით შეიძლებოდა.
ამ პრინციპზეა დაფუძნებული GPS-ის მუშაობა. ტელეფონში ან ნავიგატორში არსებული მიმღები მოწყობილობა, საკუთარ მდებარეობას, სიჩქარეს და სიმაღლეს ზღვის დრონიდან, იმ დროის მიხედვით განსაზღვრავს, რომელიც ოთხი ან მეტი თანამგზავრიდან სიგნლის მიღებისთვისაა საჭირო.
1964 წელს, აშშ-ს ფლოტის დაკვეთით შექმნილი მსოფლიოში პირველი თანამგზავრული სანავიგაციო სისტემა TRANSIT (მეორე სახელწოდება NAVSAT ამოქმედდა. მისი პირველი თანამგზავრი ორბიტაზე 1960 წელს გაუშვეს. სისტემა `ჯორჯ ვაშინგტონის~ ატომური წყალქვეშა ნავების ნავიგაციისთვის და მათი ბირთვულქობინიანი რაკეტების გამიზნვისთვის იყო განკუთვნილი. შემდგომ მისი გამოყენება ფლოტის ხომალდებმაც დაიწყეს.
სისტემის მოქმედების არეალი მთელს პლანეტას ფარავდა და მცურავი საშუალებების კოორინატებს 1,5 სთ-ში ერთხელ, 200 მ-ის სიზუსტით განსაზღვრავდა. ეფექტური მუშაობისთვის ორბიტაზე ერთდროულად TRANSIT-ის 6-დან 10 თანამგზავრამდე იმყოფებოდა.
1967 წლიდან სისტემის გამოყენება კომერციულ მიზნებში დაიწყეს. მცირე სიჩქარით მოძრავი და სტაციონარული ობიექტების კოორდინატებს ის საკმაოდ ზუსტად საზღვავდა. NAVSAT-მა, რომლის ფარგლებშიც ორბიტაზე 37 სანავიგაციო თანამგზავრი გაუშვეს, 1996 წლამდე იარსება.
თანამგზავრული ნავიგაციის სისტემის ამოქმედება, ტექნიკის განვითარებაში წინ გადადგმული დიდი ნაბიჯი იყო. ინოვაციურობის მიუხედავად, სამხედროები საჭიროებდნენ ახალ სისტემას, რომლის გამოყენებაც 24 სთ-ის განმავლობაში, პლანეტის ნებისმიერ წერტილში მაქსიმალური სიზუსტით იქნებოდა შესაძლებელი.
პენტაგონის მიერ, ახალი პროექტის აქტიური დაფინანსების მიუხედავად, რეალური შედეგი მხოლოდ 11 წლის შემდეგ იყო მიღწეული. 1974 წლის 14 ივლისს ორბიტაზე ახალი სისტემა NAVSTAR -ის პირველი თანამგზავრი გაუშვეს. ამერიკელები ჩქარობდნენ. 1975 წელს სსრკ-მ შეიარაღებაში გლობალური თანამგზავრულის დაზვერვისა და გამიზვნის საზღვაო სისტემა Ktutylf  მიიღო. ის 949-ე პროექტის ატომური წყალქვეშა ნავების ფრთოსან რაკეტების გამიზვნას უზრუნველყოფდა.
დახვეწის პროცესში ამერიკელებმა სისტემას სახელი შეუცვალეს და GPS უწოდეს. 1995 წლისთვის, 27 თანამგზავრით დაკომპლექტებული სისტემის პირველი მოდელი (GPS Block I Satellites)  აშშ-მ შეიარაღებაში მიიღო. ამათგან 3 სათადარიგო ფუნქციას ასრულებდა.
ყოველი თანამგზავრი დღე-ღამეში დედამიწას 2 წრეს უვლიდა. ორბიტები ისე იყო შერჩეული, რომ პლანეტის ნებისმიერი წერტილიდან, მიმღები მოწყობილობა 4 თანამგზავრს ხედავდა. მაღალი სიზუსტისთვის, თანამგზავრებს ატომური საათი ჰქონდათ.

GPSsheiaragebafotoebi (7)

1983 წელს საბჭოთა გამანადგურებლის მიერ კორეული სამგზავრო `ბოინგის~ ჩამოგდების შემდეგ, პრეზიდენტმა რეიგანმა სამოქალაქო მიზნებში GPS-ის მთელს მსოფლიოში გამოყენების ნებართვა გასცა.

1990-91 წლების სპარსეთის ყურის ომი და ოპერაცია `უდაბნოს ქარიშხალი~ ისტორიაში ზუსტი დამიზნების (მართვადი) შეიარაღების მასიური გამოყენებით შევიდა. პირველად მოხდა დიდი რაოდენობით Tomahawk-ის ტიპის ფრთოსანი რაკეტების (ოფიციალური მონაცემებით 297 ერთეული) და ლაზერით მართვადი ბომბების (16% ჩამოგდებული 250 ათასიდან) გამოყენება.
ვიეტნამის ომში წარმატებულად გამოყენებულმა ლაზერულმა ბომბებმა, ერაყში დაბალი შედეგი აჩვენეს. ქვიაშიან და მტვრიანმა გარემომ, ლაზერულ დამიზნებაში ბევრი უარყოფითი მხარე გამოავლინა.
ლაზერის სხივის და შესაბამისად ბომბის გამოყენების ეფექტურობა გარემო პირობებზეა დამოკიდებული. ქვიშიანი ქარიშხლებით, კვამლით, ბოლით, ნალექებით გამოწვეული ატმოსფეროს გაუმჭირვალობა ლაზერის სხივის სიმძლავრეს და შესაბამისად ბომბის დამიზნების სიზუსტეს ამცირებს.
`უდაბნოს ქარისხლის~ შემდეგ თავდაცვის უწყებამ სპეციალისტებს მართვადი ბომბების დამიზნების სისტემის გაუმჯობესება მოსთხოვა. პროგრმამ სახელწოდება JDAM (Joint Direct Attack Munition) მიიღო.
წაყენებული მოთხოვნების დაკმაყოფილებისთვის, დამიზნების სისტემაში თანამგზავრული GPS-ის გამოყენება გადაწყდა.
1995 წელს Boeing გამოცდებისთვის JDAM კომპლექტის პირველი პარტია წარმოადგინა. თანხების დაზოგვის მიზნით, ახალი მართვადი ბომბები, უმართავი მოდელების ბაზაზე შექმნეს. ძველი ბომბების კორპუსზე აეროდინამიკული ქიმები და ახალი კუდა ნაწილი დაამაგრეს. მასში თანამგზავრული სიგნალის მიმღები მოწყობილობა და შესაბამისი მართვის ორგანოები განთავსდა. ჩამოგდების შემდეგ, ფრენის ტრაექტორიის ცვლილება და მიზანზე ზუსტი დამიზნება მართვადი სტაბილიზატორებით ხდება. სხადასხვა საფრენი აპარატებიდან საცდელი ჩამოგდებების შემდეგ, 1997 წელს აშშ-მ JDAM -ი შეიარაღებაში მიიღო.

GPSsheiaragebafotoebi (6)

ავსტრალიელებმა JDAM-ის საკუთარი მოდიფიკაცია JDAM-ER შექმნეს. მოქმედების მანძილის გაზრდისთვის, ბომბზე ფრთებია გამოყენებული, რომლებიც ჩამოგების შემდეგ იშლებიან.

კალიბრის მიხედვით JDAM -ის ტიპის ბომბები სამ: 225 (GBU-38/B), 450 (GBU-32/B, GBU-35/B) და 900 კგ-იან (GBU-31/B) კატეგორიად იყოფა. ყოველ მათგანს საკუთარი მოდიფიკაცია აქვს, რომელსაც სამხედრო-საჰაერო ძალები, სამხედრო ფლოტი და საზღვაო ქვეითთა კორპუსი იყენებენ.
საბრძოლო პირობებში JDAM-ები პირველად 1999 წელს იუგოსლავიაში გამოიყენეს. სახმელეთო სამიზნეების 78 % ჰაერიდან სწორედ თანამგზავრული დამიზნების ბომბებით განადგურდა. მისურის შტატიდან მოქმედმა B-2A-ებმა იუგოსლავიაში 651 JDAM-ი ჩამოაგდეს. ახალი ბომბების გამოყენების შედეგებით სამხედროები აღტაცებულნი იყვნენ. საიმედოობამ და განადგურების სიზუსტემ 96 %-ს მიაღწია. მანამადე მსგავსი მაჩვენებელი მიუღწევადი იყო.
2001 წელს ავღანეთში შეჭრის შემდეგ, პენტაგონმა შეკვეთილი JDAM-ების რიცხვი მკვეთრად გაზარდა. პირველი ორი თვის განმავლობაში, კოალიციის ავიაციის მიერ გამოყენებული ბომბების 45 % სწორედ ამ ტიპის მართვად ბომბებზე მოვიდა. აქვე გამოიცადა ახალი საბრძოლო ნაწილი შეღწევადი თერმობარული ქობინით. არანაკლებ ინტენსიურად თანამგზავრული დამზინების ბომბებს ამერიკული ავიაცია ერაყში იყენებდა. სამი თვის განმავლობაში ჩამოგდებული JDAM-ების რიცხვმა 6 500-ს გადააჭარბა.

GPSsheiaragebafotoebi (4)

JDAM-ების გამოყენება მოძრავი სამიზნეების წინააღმდეგაც შეიძლება. 2008 წლის 12 აგვისტოს, ამერიკულმა F-16-მა JDAM-ით თალიბების მოძრავი ავტომობილი გაანადგურა. გამოყენებულ ბომბს LJDAM GBU-54/B  თანამგზავრულის სანაცვლოდ, ლაზერული დამიზნების სისტემა ჰქონდა.

ექსპლუატაციის პროცესში, ამერიკელები GPS თანამგზავრებს გამუდმებით ხვეწავდნენ. სამოქალაქო ბაზრის ათვისებასთან ერთად, უმჯობესდებოდა თანამგზავრული ნავიგაციის სამუშაო სისტემები, იზრდებოდა სიზუსტე. 2005 წელს ორბიტაზე BLOCK II ტიპის პირველი თანამგზავრი გაუშვეს. რესურსთან ერთად, გაიზარდა დაცვა ხარვეზების მიმართ.
ამჟამად ამერიკელები მესამე თაობის GPS სისტემაზე მუშაობენ. თანამგზავრული ნავიგაციის სიზუსტის მაქსიმალურად გაზრდისთვის, BLOCK III-ს 32 თანამგზავრით დააკომპლექტებენ. ახალი სამოქალაქო არხის შემოღებასთან ერთად, სამხედროები განსაკუთრებულ ყურადღებას სამხედრო სიხშირეების დაცვაზე ამახვილებენ.
GPS სიხშირეების ჩახშობა თანამედროვე რადიოელქტრონული ბრძოლის და რადიოტექნიკური დაზვერვის კომპლექსებით შეიძლება. მძლავრი გამოსხივება, თანამგზავრიდან მიმღები მოწყობილობისკენ წამოსულ სიგნალის სიმძლავრეს ამცირებს. ეს ფაქტორი ხელს არა მხოლოდ ნავიგაციას, არამედ თანამგზავრული დამიზნების შეიარაღების გამოყენებასაც ზღუდავს. არსებული ცნობით, რუსულ კომპლექსებში Rhfce[f-2 და Rhfce[f-4 მოწინააღმდეგის GPS სიხშირეებთან ბრძოლის საშუალებებია რეალიზირებული.
ხარვეზების გარდა, კიდევ ერთი გამოწვევა რომლის წინაშეც თანამედროვე თანამზაგვრული ნავიგაციის სისტემები დგანან – სპუფინგია (Spoofing _ ჩანაცვლება). GPS-ზე სპუფინგ შეტევის დროს, მოწინააღმდეგე მიმღებ მოწყობილობაზე გაგზავნილი რეალური სიგნალის ჩანაცვლებას, არასწორი ანალოგით ცდილობს.

GPSsheiaragebafotoebi (3)

სიზუსტის გაზრდასთან ერთად, დღეს სპეციალისტების ძალისხმევა GPS-ის ხარვეზებისა და სფუპინგ-შეტევებისგან დაცვისკენაა მიმართული.

ერთ-ერთი ვერსიით 2011 წლის დეკემბერში ირანის თავზე ამერიკული RQ 170 ის ტიპის უპილოტო თვითმფრინავისთვის ხელში ჩაგდება, მის მართვის სისტემაზე განხორციელებული ასეთი შეტევით მოხდა. მეორე ცნობილი შემთხვევა 2013 წლის 29 ივლისს დაფიქსირდა. ამერიკელმა სტუდენტებმა, მიმღებ მოწყობილობაზე გაგზავნილი მცდარი კოორდინატებით, ხმელთაშუა ზღვაში 70 მ-იან იახტას გეზი შეუცვალეს.

iran-unveils-drone-copy-

ამერიკული სადაზვერვო უპილოტო RQ 170 ირანში

 თანამზაგვრულმა დამიზნებამ ფეხი არტილერიაშიც მოიკიდა. 1990-იან წლებში, პენტაგონმა კასეტური 155 მმ-იანი საარტილერიო ჭურვების სიზუსტის გაზრდისთვის, `ნავსტარის~ გამოყენება გადაწყვიტა. მოთხოვნებით, 45 კმ-იანი ფრენის მანძილისას, აქტიურ-რეაქტიული ჭურვის საბრძოლო ნაწილში 72 М42/М46-ის ტიპის დამაზიანებელი ელემენტი უნდა მოთავსებულიყო.
პროექტირების პროცესში მოთხოვნები შეიცვალა და კასეტური ჭურვების ნაცვლად, არჩევანი ბეტონსაწინააღდმეგო მსხვრევად-ფუგასურ ვარიანტზე შეჩერდა.
ახალი ჭურვის, რომელსაც Excalibur ეწოდა, სროლები 2007 წლის დასაწყისში ჩატარდა. იმავე წლის აპრილში ერაყში, ბაღდადის შემოგარენში `ესკალიბური~ რეალური სამიზნის წინააღმდეგ გამოიყენეს. წრიული გადახრა 4 მეტრს არ აღემატებოდა.
ჭურვი ორ მოდიფიკაციაში მზადდება. საბაზო მოდელი Excalibur 1A-1. შეიარაღებაში 2007 წელს მიიღეს. დაჩქარებული ტემპებით დამზადების გამო, მისი მოქმედების მანძილი 23 კმ-მდეა შემცირებული.
სერიული წარმოების პროცესში, პენტაგონმა ჭურვის ღირებულების შემცირებასთან ერთად, მოქმედების მანძილის გაზრდა მოითხოვა. ახალმა მოდიფიკაციამ აღნიშნვა Excalibur 1B-1  მიიღო.

GPSsheiarageb23434afotoebi (1)

Excalibur-ში თანამგზავრული დამიზნების სისტემის გამოყენებამ, არტილერიას უზუსტესი, წერტილოვანი დარტყმების განხორციელების საშუალება მისცა. ასეთი ჭურვების მთავარი ნაკლი დიდი ღირებულებაა. 

მოდიფიკაციების განსხვავება, შემდეგში მდგომარეობს. ვარიანტზე 1A-1 ჭურვის უკანა ნაწილი კორპუსის გრძივი ღერძის გასწვრივს ბრუნავს და გასროლისას დამცავი ხუფითაა დახურული. 1B-1-ს შემთხვევაში, ძირა ნაწილი უძრავია და მასზე განლაგებულ გასაშლელი სტაბილიზატორები დაუცველია. ორივე მოდიფიკაციის შემთხვევაში, სამიზნის კოორდინატები გასროლის წინ სპეციალური მოწყობილობით შეყავთ. გასროლის შემდეგ, ჭურვს კორპუსის წინა ნაწილში პატარა მართვადი სტაბილიზატორები ეშლება. 1B-1 ვარიანტზე სროლის მანძილი 40 კმ-ია.
ამერიკული GPS-ის გარდა, საკუტარ თანამგზავრულ ნავიგაციის სისტემაზე რუსეთი (ГЛОНАСС), ჩინეთი (BieDou),ევროპა (GALILEO), ინდოეთი (IRNSS) მუშაობს.

 

CC BY 4.0 This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.